XML Nedir?

XML, eXtensible Markup Language'in kısaltmasıdır. Türkçeye "Genişletilebilir İşaretleme Dili" olarak çevrilir. Verileri insan tarafından okunabilir ve kendini tanımlayan bir biçimde depolamak ve taşımak için tasarlanmış bir işaretleme dilidir. HTML'den farklı olarak XML'in önceden tanımlanmış etiketleri yoktur; verilerinizin yapısını ve anlamını tanımlamak için kendi etiketlerinizi oluşturursunuz. XML, W3C standardıdır ve sayısız dosya formatının ve kurumsal sistemin temelini oluşturur.

Tarihçe

XML, World Wide Web Consortium'un (W3C) XML Çalışma Grubu tarafından SGML'nin (Standard Generalized Markup Language) basitleştirilmiş bir alt kümesi olarak geliştirilmiştir. 10 Şubat 1998'de W3C Tavsiye Standardı haline geldi. 2000'li yılların başında XML, web veri alışverişi ve web servisleri (SOAP) için baskın formattı. JSON, REST API'lerinin çoğunluğunu devralmış olsa da XML; belge formatları (DOCX, SVG, RSS), kurumsal ara katman yazılımları ve Java'nın Maven gibi yapılandırma ağırlıklı ekosistemlerinde hayati önemini korumaktadır.

Temel Sözdizimi

Bir XML belgesi, sürümü ve karakter kodlamasını belirten isteğe bağlı bir bildirimle başlar. Belgenin geri kalanı bir element ağacından oluşur. Her elementin bir açılış etiketi, isteğe bağlı içerik veya alt elementler ve bir kapanış etiketi vardır. Elementler, açılış etiketi içinde öznitelikler (attribute) taşıyabilir.

<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<kutuphane>
  <kitap id="1" mevcut="true">
    <baslik>Temiz Kod</baslik>
    <yazar>Robert C. Martin</yazar>
    <yil>2008</yil>
  </kitap>
  <kitap id="2" mevcut="false">
    <baslik>Pragmatik Programcı</baslik>
    <yazar>Andrew Hunt</yazar>
    <yil>1999</yil>
  </kitap>
</kutuphane>

Temel Kavramlar

• Bildirim — <?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?> — İsteğe bağlı ama tavsiye edilir; XML sürümünü ve kodlamayı belirtir
• Element — Temel yapı taşı. Her elementin açılış etiketi <etiket> ve kapanış etiketi </etiket> vardır. Boş elementler self-closing olabilir: <br />
• Kök element — Her XML belgesinin diğer tüm elementleri içeren tam olarak bir kök elementi olmalıdır
• Öznitelik (Attribute) — Açılış etiketi içindeki ad-değer çiftleri: <kitap id="1">
• Metin içeriği — Elementin açılış ve kapanış etiketleri arasındaki metin
• Yorum — <!-- Bu bir yorumdur -->
• CDATA bölümü — Ayrıştırılmaması gereken ham metni sarar: <![CDATA[ <ham> içerik ]]>
• Ad alanı (Namespace) — Farklı kaynaklardan XML birleştirilirken ad çakışmalarını önler: xmlns:ns="http://example.com"

İyi Biçimli ve Geçerli XML

Bir XML belgesi, tüm sözdizimi kurallarına uyduğunda iyi biçimli (well-formed) sayılır: tam olarak bir kök elementi, düzgün kapatılmış ve iç içe geçmiş etiketler, tırnak içindeki öznitelikler ve kaçış karakterleriyle yazılmış özel karakterler. İyi biçimli bir belge herhangi bir XML ayrıştırıcısı tarafından işlenebilir.

Bir belge ayrıca bir şemaya uyduğunda geçerli (valid) sayılır; DTD (Document Type Definition) veya XSD (XML Schema Definition). Şemalar, hangi element ve özniteliklere izin verileceğini, veri türlerini ve sıralamayı tanımlar.

Özel Karakterler ve Varlıklar

Beş karakter XML'de özel anlam taşır ve metin içeriğinde veya öznitelik değerlerinde kullanıldığında kaçış karakteriyle yazılmalıdır:

• & — & (ampersand)
• < — < (küçüktür)
• > — > (büyüktür)
• " — " (çift tırnak, özniteliklerde)
• ' — ' (tek tırnak, özniteliklerde)

Yaygın Kullanım Alanları

• Belge formatları — Microsoft Office (DOCX, XLSX, PPTX), OpenDocument (ODT), SVG görseller ve RSS/Atom beslemeleri XML tabanlıdır
• Yapılandırma dosyaları — Java'nın Maven'ı (pom.xml), Android layout'ları, Spring Framework bean'leri, Ant derleme betikleri
• Web servisleri — SOAP (Simple Object Access Protocol), istek ve yanıt mesajları için XML kullanır
• Kurumsal veri alışverişi — EDI, bankacılık, sağlık (HL7 FHIR) ve devlet sistemleri XML'e yoğun şekilde bağımlıdır
• Site haritası ve beslemeler — Arama motorları için sitemap.xml, içerik sendikasyonu için RSS beslemeleri

XML ve JSON Karşılaştırması

JSON, REST API'lerinin büyük çoğunluğunda XML'in yerini almıştır; ancak XML belirli alanlarda avantajlarını korumaktadır:

• JSON avantajları — Daha kısa sözdizimi, okunması daha kolay, JavaScript'te yerel destek, daha hızlı ayrıştırma, daha basit araçlar
• XML avantajları — Öznitelikleri ve karma içeriği destekler, ad alanları vardır, yorum satırlarına izin verir, olgun şema dilleri (XSD/DTD) mevcuttur ve etiketler aracılığıyla kendini belgeler

Web API'leri ve uygulama verileri için JSON'ı tercih edin. Belge merkezli formatlar, şemalar, SOAP servisleri veya XML zorunlu kılan kurumsal sistemlerle entegrasyon gerektiğinde XML'i seçin.

Hatırlanması Gereken Kurallar

• XML büyük-küçük harf duyarlıdır — <Kitap> ve <kitap> farklı elementlerdir
• Her açılış etiketinin eşleşen bir kapanış etiketi olmalıdır (veya self-closing olmalıdır)
• Elementler düzgün iç içe geçmelidir — çakışan etiketlere izin verilmez
• Öznitelik değerleri her zaman tırnak içinde olmalıdır (tek veya çift tırnak)
• Yalnızca bir kök element bulunabilir
• Beş özel karakter (&, <, >, ", ') kaçış karakteriyle yazılmalıdır